Notes-Marathi Medium-इयत्ता-१० वी-भूगोल-पाठ-१-क्षेत्रभेट-Maharashtra Board

क्षेत्रभेट : एखाद्या ठिकाणास प्रत्यक्ष भेट देऊन तेथील भौगोलिक व सांस्कृतिक घटकांची माहिती मिळवणे, तेथील घटनांवर, प्रक्रियांवर, कार्यपद्धतीवर वा समस्यांवर थेट अनुभव घेणे आणि त्यातून शिक्षण घेणे. म्हणजे 'क्षेत्रभेट' होय.

क्षेत्रभेटीचे उद्दिष्ट /महत्त्व :

• क्षेत्रभेटीद्वारे भौगोलिक संकल्पनांचा, घटकांचा, प्रक्रियांचा व उद्योगांचा प्रत्यक्ष अनुभव घेता येतो.
• क्षेत्रभेटीद्वारे मानव व पर्यावरण यांतील सहसंबंध जाणून घेता येतो.
• क्षेत्रभेटीद्वारे संबंधित क्षेत्रातील सामाजिक, आर्थिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक
• परिस्थितींचा अभ्यास करता येतो.

उदाहरणे:

• भूगोल शिकताना नदी, डोंगर किंवा गावाचा अभ्यास करण्यासाठी तिथे जाणे.
• समाजशास्त्रात ग्रामीण भागातील समाजरचना पाहण्यासाठी गावभेट.
• विज्ञान विषयासाठी कारखान्याला भेट देणे.
• पर्यावरण अभ्यासासाठी जंगल किंवा अभयारण्यात भेट.

क्षेत्रभेटीचे नियोजन :

क्षेत्रभेटीची तयारी/तपशीलवार नियोजन :

(i) ठिकाणनिश्चिती :

• क्षेत्रभेटीचे नेमके ठिकाण ठरवणे व त्या ठिकाणी पोहोचण्यासाठी लागणारा कालावधी व उपलब्ध असलेली वाहतुकीची साधने इत्यादी बाबींचा आढावा घेणे.
• उदा., नदीकिनारा, समुद्रकिनारा, पर्वत, किल्ला, पठार, शेत, थंड हवेचे ठिकाण, कारखाना, रेल्वे स्थानक इत्यादी.

(ii) हेतूनिश्चिती :

• क्षेत्रभेटीचा नेमका हेतू व अध्ययन निष्पत्ती निश्चित करणे.
• उदा., थंड हवेच्या ठिकाणास व समुद्रकिनाऱ्यास भेट देऊन या दोन ठिकाणांतील हवामानांतील फरकाचा अभ्यास करणे इत्यादी.

(iii) अत्यावश्यक कागदपत्रांची पूर्तता :

• क्षेत्रभेटीसाठी अत्यावश्यक नकाशे, महत्त्वाची माहिती, परवानगी पत्रे इत्यादी बाबींचे संकलन करणे.
• उदा., कारखान्यास भेट देण्यासाठी कारखान्याच्या मालकाने/व्यवस्थापकाने दिलेले परवानगी पत्र इत्यादी.

(iv) प्रश्नावली निर्मिती :

क्षेत्रभेटीच्या हेतूनुसार व निवडलेल्या ठिकाणानुसार प्रश्नावली तयार करणे. 

उदा., शेतास भेट देताना शेतकऱ्याकडून माहिती मिळवण्यासाठी पुढील स्वरूपाची प्रश्नावली तयार करणे :

• तुमची शेतजमीन कोणत्या पिकासाठी अनुकूल आहे?
• शेतातील पिकांची नासधूस होऊ नये म्हणून तुम्ही कोणती खबरदारी घेता?
• तुम्ही शेतीसाठी कोणती जलसिंचन पद्धत वापरता?
• तुम्ही कोणत्या प्रकारची बियाणी वापरता?
• तुम्हांला शेतीमधून मिळणारे वार्षिक उत्पन्न किती आहे? इत्यादी.

 (v) उपयुक्त साहित्य :

• माहितीची नोंद करण्यासाठी नोंदवही, पेन, पेन्सिल, मोजपट्टी, कॅमेरा, दुर्बीण इत्यादी.
• स्थानाच्या दिशा निश्चितीसाठी होकायंत्र व सखोल अभ्यासासाठी नकाशे.
• क्षेत्रभेटीच्या हेतूनुसार माहिती संकलनासाठी नमुना प्रश्नावली.
• क्षेत्रातील पाण्याचे, मातीचे, कचऱ्याचे, वनस्पर्तींचे, दगडांचे नमुने गोळा करण्यासाठी कागदी पिशवी अथवा बंद झाकणाचे डबे. याशिवाय, टोपी, पाण्याची बाटली, प्रथमोपचार पेटी इत्यादी.

(vi) खबरदारी :

क्षेत्रभेटीदरम्यान सातत्याने पुढील गोष्टींची काळजी घेतली पाहिजे :

• क्षेत्रभेटीदरम्यान स्वतःची व इतरांची सुरक्षितता पाहणे व ओळखपत्र, प्रथमोपचार पेटी, अत्यावश्यक दूरध्वनी क्रमांकांची यादी बरोबर ठेवणे.
• क्षेत्रभेटीदरम्यान शिक्षकांच्या सूचनांचे पालन करणे.
• क्षेत्रभेटीदरम्यान स्थानिक लोकांशी संपर्क साधून तेथील परिस्थितीची सखोल व अचूक माहिती मिळणे.
• क्षेत्रभेटीदरम्यान क्षेत्रातील मालमत्तेचे व तेथील पर्यावरणाचे नुकसान होणार नाही याविषयी खबरदारी घेणे.
• क्षेत्रभेटीचा हेतू साध्य होण्याच्या दृष्टीने माहितीचे संकलन करणे.

क्षेत्रभेटीचा अहवाल :

क्षेत्रभेट पूर्ण झाल्यानंतर त्याविषयी अहवाललेखन करणे आवश्यक ठरते.:

क्षेत्रभेट अहवाल साधने / आधार :

• क्षेत्रभेटीद्वारे संकलित केलेली माहिती
• क्षेत्रभेटीच्या ठिकाणची छायाचित्रे
• क्षेत्रभेटीसाठी वापरण्यात आलेले नकाशे/आराखडे
• तक्ते
• चित्रे इत्यादी.

क्षेत्रभेट अहवालातील मुद्दे :

• प्रस्तावना.
• क्षेत्रभेटीचे महत्त्व व उद्दिष्टे,
• संबंधित क्षेत्रातील प्राकृतिक रचना, नद्या, तलाव, हवामान, पर्जन्यमान.
• उद्योग, पिके, प्राणी, वनस्पती, घरे व घरांची रचना.
• संबंधित क्षेत्रातील वाहतुकीच्या सोयी, लोकजीवन, समस्या
• संबंधित क्षेत्रातील लोकसंख्या, लोकांचा आहार, पोशाख, संस्कृती इत्यादी बाबींविषयीच्या माहितीचे संकलन.
• माहितीचे चित्रांच्या, छायाचित्रांच्या, तक्त्यांच्या, आलेखांच्या साहाय्याने सादरीकरण.
• निष्कर्ष, आभार प्रदर्शन व संदर्भसूची.