Notes-Marathi Medium-इयत्ता-१० वी-भूगोल-पाठ-२-स्थान-विस्तार-Maharashtra Board

भूगोल या विषयाच्या अभ्यासासाठी अत्यावश्यक क्षमता :

भूगोल या विषयाच्या अभ्यासासाठी व परिणामकारक आकलनासाठी पुढील क्षमता आत्मसात कराव्या लागतात :

• निरीक्षण, वर्गीकरण, फरक, तुलना, नकाशा वाचन, मूल्यमापन, विश्लेषण, निष्कर्ष, सादरीकरण, चिकित्सक विचार.

भौगोलिक ज्ञानाच्या उपयोजनातून प्रदेशाचा अभ्यास :

भौगोलिक ज्ञानाचे उपयोजन करून एखाद्या प्रदेशाचा अभ्यास केल्यास पुढील फायदे होतात :

• प्रदेशातील प्राकृतिक परिस्थितींची जाण होते.
• प्रदेशातील लोकांनी परिसराशी कसे जुळवून घेतले हे समजते.
• प्रदेशातील संसाधनांचा अतिवापर केल्यामुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या समजतात.
• प्रदेशातील पर्यावरणाच्या व्हासावरील उपायांचा विचार करता येतो.
• प्रदेशातील विविध घटनांचा क्रम लक्षात येतो व त्यातील बदलांची प्रक्रिया समजते.
• प्रदेशातील नैसर्गिक आपत्तींना सक्षमपणे तोंड देता येते.
• प्रादेशिक असमतोलाची कारणे शोधता येतात व त्यानुसार उपाययोजनांचा विचार करता येतो.
• प्रदेशातील भविष्यातील घटनांचा किंवा समस्यांचा अंदाज बांधता येतो.

भारत व ब्राझील- तौलनिक अभ्यास :

भारत :

(i) महत्त्वाची माहिती :

• राजधानी : नवी दिल्ली.
• शासनप्रणाली : स्वातंत्र्यप्राप्तीपासून, म्हणजेच १९४७ पासून संसदीय प्रजासत्ताक शासनप्रणाली.
• जागतिक लोकसंख्येतील क्रमांक : दुसरा.
• लोकप्रिय खेळ : क्रिकेट.
• विशिष्ट ओळख : मसाल्यांच्या पदार्थांसाठी सुप्रसिद्ध.
• नृत्यप्रकार : कथकली, भरतनाट्यम इत्यादी,

(ii) स्थान, विस्तार व सीमा :

• स्थान : उत्तर आणि पूर्व गोलाधांत विस्तार. आशिया खंडाच्या दक्षिण भागात स्थान.
• अक्षवृत्तीय विस्तार : मुख्य भूमी : ८°४' उत्तर अक्षवृत्त ते ३७°६' उत्तर अक्षवृत्त. अंदमान व निकोबार या बेटांच्या समूहामधील ६°४५' अक्षावरील 'इंदिरा पॉइंट' हे भारताचे अतिदक्षिण टोक.
• रेखावृत्तीय विस्तार : ६८°७' पूर्व रेखावृत्त ते ९७°२५' पूर्व रेखावृत्त.
• वृत्त स्थिती : भारताच्या मध्यातून कर्कवृत्त जाते.

इतर महत्त्वाची माहिती :

• राजस्थान हे भारतातील क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वांत मोठे राज्य होय.

शेजारचे देश व सीमेवरील जलाशयांची नावे :

(iii) ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व सद्यःस्थिती :

• परकीय राजवट : सुमारे दीड शतके ब्रिटिशांच्या आधिपत्याखाली.
• स्वातंत्र्यदिन : १५ ऑगस्ट १९४७.
• स्वातंत्र्योत्तर काळातील सुरुवातीच्या समस्या : तीन युद्धे व दुष्काळी परिस्थिती.

इतर महत्त्वाची माहिती :

• भारत हा विकसनशील देश असून एक प्रमुख बाजारपेठ म्हणून भारताची ओळख आहे.
• भारतात स्वातंत्र्योत्तर काळात विविध टप्प्यांवर आर्थिक सुधारणा करण्यात आल्या. परिणामी भारताच्या आर्थिक विकासास वेग आला आहे.
• भारतातील लोकसंख्येत कार्यशील गटातील लोकांचे (तरुणाईचे) प्रमाण अधिक आहे (सुमारे ५१ टक्के). त्यामुळे भारताकडे 'तरुण देश' म्हणून पाहिले जाते.

ब्राझील :

(i) महत्त्वाची माहिती :

• राजधानी : ब्राझीलिया.
• शासनप्रणाली : १९८५ पासून राष्ट्रपती नियंत्रित प्रजासत्ताक शासनप्रणाली.
• जागतिक लोकसंख्येतील क्रमांक : पाचवा.
• लोकप्रिय खेळ : फुटबॉल हा ब्राझीलमधील लोकप्रिय खेळ आहे.
• विशिष्ट ओळख : कॉफीसाठी सुप्रसिद्ध; 'जगाचा कॉफी पॉट'.
• नृत्यप्रकार : सांबा या नृत्य प्रकारासाठी ब्राझील हा देश प्रसिद्ध आहे.

इतर महत्त्वाची माहिती :

• ब्राझील देशाचे नाव ‘पाऊ ब्रासील’ या स्थानिक वृक्षाच्या नावावरून पडले आहे.
• कॉफीच्या उत्पादनात ब्राझीलचा जगात प्रथम क्रमांक लागतो. जगातील कॉफीच्या एकूण उत्पादनापैकी सुमारे ४० टक्के कॉफीचे उत्पादन ब्राझील देशात होते. ब्राझील देशातून कॉफीची सर्वाधिक प्रमाणावर निर्यात केली जाते.
• ब्राझील हा दक्षिण अमेरिका खंडातील आकारमानाने सर्वांत मोठा देश आहे.
• ब्राझील फुटबॉल संघ हा जगातील सर्वोत्तम संघ मानला जातो. ब्राझीलने आजवर पाच वेळा 'फिफा विश्वचषक' जिंकला आहे.
• पेले, रोनाल्डो, रोनाल्डिन्हो इत्यादी ब्राझीलियन फुटबॉलपटू जगप्रसिद्ध आहेत.

(ii) स्थान, विस्तार व सीमा :

• स्थान : ब्राझीलचे स्थान उत्तर, दक्षिण आणि पश्चिम गोलार्धांत आहे. काही भागाचा उत्तर गोलार्धात व बहुतांश भागाचा दक्षिण गोलार्धात विस्तार. पश्चिम गोलार्धात दक्षिण अमेरिका खंडाच्या उत्तर भागात स्थान.
• अक्षवृत्तीय विस्तार : ५°१५' उत्तर अक्षवृत्त ते ३३°४५' दक्षिण अक्षवृत्त.
• रेखावृत्तीय विस्तार : ३४°४५' पश्चिम रेखावृत्त ते ७३°४८' पश्चिम रेखावृत्त.
• वृत्त स्थिती : ब्राझीलच्या उत्तर भागातून विषुववृत्त जाते; तर दक्षिण भागातून मकरवृत्त जाते.

शेजारचे देश व सीमेवरील जलाशयांची नावे :

(iii) ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व सद्यःस्थिती :

• परकीय राजवट : सुमारे तीन शतकांपेक्षा अधिक काळ पोर्तुगीजांच्या आधिपत्याखाली.
• स्वातंत्र्यदिन : ७ सप्टेंबर १८२२.
• स्वातंत्र्योत्तर काळातील सुरुवातीच्या समस्या : विविध वित्तीय समस्या.

इतर महत्त्वाची माहिती :

• १९३० पासून १९८५ पर्यंत ब्राझीलमध्ये लष्करी राजवट होती व ती लोकप्रिय होती.
• विसाव्या शतकाच्या शेवटच्या कालखंडात जागतिक वित्तीय समस्यांमधून हा देश सावरला आहे.
• भविष्यातील एक प्रमुख बाजारपेठ या दृष्टीने ब्राझीलकडे पाहिले जाते. अशा प्रकारे, जगाच्या आर्थिक विकासाला हातभार लावणारा देश म्हणून ब्राझीलकडे पाहिले जाते.