Solutions-इयत्ता नववी- इतिहास-पाठ-२ : भारत : १९६० नंतरच्या घडामोडी-Maharashtra Board

(अ) राजीव गांधी

(क) डॉ. एम. एस.स्वामीनाथन

चंद्रशेखर - मंडल आयोग

'जागतिकीकरण' म्हणजे जगातील सर्व राष्ट्रांची मिळून एक बाजारपेठ निर्माण करणे होय. म्हणजेच 'जागतिक अर्थव्यवस्था' निर्माण करणे होय.

• जागतिकीकरणाने अर्थकारण, राजकारण, विज्ञान व तंत्रज्ञान, समाज आणि संस्कृती अशा सर्व क्षेत्रांमध्ये अनेक बदल घडवून आणले.
• जागतिक पातळीवरील अनेक क्षेत्रांमध्ये एक महत्त्वाचा देश म्हणून भारत उदयास आला आहे.
• G-20 आणि BRICS यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय संघटनांचा भारत एक महत्त्वाचा सदस्य देश आहे.
• दूरसंचार तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रातील एक महत्त्वाची क्रांती भारताने अनुभवली आहे.
• भ्रमणध्वनी (मोबाइल) आणि आंतरजाल सेवा (इंटरनट), उपग्रहावर आधारित दूरसंचार सेवा संपूर्ण भारतभर पसरल्या आहत.
• याचा परिणाम म्हणून भारतीय लोकांच्या आणि विशषतः युवकांच्या जीवनशैलीत खूप बदल झाला आह.
• हे बदल त्यांच्या आहारविषयक सवयी, पोशाख, भाषा, समजुती यांतून दिसतात.

• डॉ. वर्गीस कुरियन यांची गुजरातमधील खेडा जिल्ह्यातील आणंद येथे दुग्धप्रकल्प बोर्डावर नियुक्ती झाली.
• सहकाराच्या माध्यमातून व व्यावसायिक दृष्टी समोर ठेवून हा दुग्धप्रकल्प विकसित केला गेला.
• डॉ. वर्गीस कुरियन यांच्या या प्रयोगाने भारतात दुधाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात वाढून दूध-उत्पादनात जगाच्या अग्रस्थानी असणाऱ्या देशांत भारताची गणना होऊ लागली.
• डॉ. कुरियन यांनी दूध उत्पादन क्षेत्रात ही 'धवलक्रांती' घडवून आणली.

• आणीबाणीच्या पार्श्वभूमीवर अनेक विरोधी पक्षांनी एकत्र येऊन जनता पक्षाची स्थापना केली.
• काँग्रेसचा पराभव करून १९७७ साली मोरारजी देसाई यांच्या नेतृत्वाखाली जनता पक्षाचे सरकार अधिकारावर आले.
• परंतु, या पक्षातील अंतर्गत कलह आणि मतभेद विकोपाला गेले.
• या मतभेदांमुळे मोरारजी देसाई यांना राजीनामा द्यावा लागला; त्यामुळे त्यांचे सरकार अल्पकाळ म्हणजे जेमतेम २८ महिनेच टिकले.

• १९८० च्या दशकात पंजाबमध्ये 'खलिस्तान' आंदोलन सुरू झाले.
• भारतीय संघराज्यातून बाहेर पडून वेगळ्या स्वतंत्र 'खलिस्तान' राज्याच्या मागणीसाठी पंजाबमध्ये काही गटांनी आंदोलन सुरू केले. या आंदोलनाला पाकिस्तानने पाठिंबा दिल्यामुळे हे आंदोलन अधिकच उग्र झाले.
• या आंदोलनातील अतिरेक्यांनी अमृतसर येथील सुवर्ण मंदिर या शिखांच्या प्रार्थनास्थळाचा आश्रय घेऊन हिंसाचार सुरू केला. या अतिरेक्यांचा निःपात करण्यासाठी सुवर्ण मंदिरात लष्कर पाठवावे लागले.

• भारताने १९५० साली संविधानाचा स्वीकार करून सार्वभौम लोकशाही राष्ट्राची स्थापना केली.
• ब्रिटिश राजवटीचे भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर गंभीर परिणाम झाले होते. भारतीय उद्योगांचा व्हास झाला होता.
• विविध भाषा, धर्म आणि जातींनी समृद्ध असलेल्या या देशाला अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय आव्हाने भेडसावत होती.
• भारताची आर्थिक स्थिती सुधारण्यासाठी देशातील दुर्बल घटकांच्या विकासासाठी विविध योजना राबवण्याची गरज होती.
• अनेक उद्योग उभारून, आधुनिकीकरण करून, भारताला स्वावलंबी बनवणे गरजेचे होते.
• नियोजनाद्वारे सामाजिक न्यायावर आधारलेली अर्थव्यवस्था अस्तित्वात आणायची होती; म्हणून स्वातंत्र्यानंतर १९५० साली दारिद्र्य निर्मूलन व आर्थिक वाढीसाठी भारताने नियोजन आयोगाची स्थापना करून औद्योगिकीकरणाला चालना दिली.

१९९१ साली जगात आणि भारतात पुढील महत्त्वपूर्ण घटना घडल्या-

• सोव्हिएत युनियनचे विघटन झाल्याने जगातील शीतयुद्धाला पूर्णविराम मिळाला.
• पी. व्ही. नरसिंहराव मंत्रिमंडळाने आर्थिक उदारीकरणाचे धोरण स्वीकारले.
• उदारीकरणाच्या धोरणामुळे भारताची आर्थिक व्यवस्था भरभराटीस आली.
• याच काळात रामजन्मभूमीचा व बाबरी मशिदीचा प्रश्न ऐरणीवर येऊन त्याचे देशावर दीर्घकाळ परिणाम झाले.

भारतीय अर्थव्यवस्थेची वैशिष्ट्ये :

• अर्थव्यवस्थेचे आधुनिकीकरण : भारतीय अर्थव्यवस्था पारंपरिक शेतीप्रधान प्रणालीकडून औद्योगिक व तंत्रज्ञानाधिष्ठित प्रणालीकडे झुकत आहे. यामध्ये माहिती-तंत्रज्ञान, सेवा क्षेत्र, स्टार्टअप्स आणि डिजिटल व्यवहार यांचा समावेश होतो. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून उत्पादकता वाढवणे, आधुनिक वाहतूक व दळणवळण व्यवस्था उभारणे हे आहेत.
• आर्थिक स्वावलंबन : आर्थिक स्वावलंबन म्हणजे इतर देशांवर अवलंबून न राहता देशांतर्गत संसाधनांचा प्रभावी वापर करून उत्पादन करणे आणि आत्मनिर्भर होणे. ज्याअंतर्गत स्थानिक उत्पादनाला प्रोत्साहन देणे, आयात कमी करणे आणि निर्यात वाढवण्याचा प्रयत्न केला जातो.
• सामाजिक न्यायासह समाजवादी समाजरचना : भारतात लोकशाही समाजवाद स्वीकारलेला आहे. या प्रणालीत आर्थिक प्रगतीसोबतच सामाजिक न्याय महत्त्वाचा मानला जातो. यासाठी सरकार आरक्षण, सामाजिक सुरक्षा योजना, शैक्षणिक आणि आरोग्य सुविधा इत्यादी उपयोजनांवर भर देते.

ही भारताच्या स्वातंत्र्या पासूनच भारतीय अर्थव्यवस्थेची वैशिष्ट्ये राहिली आहेत.